قدرت دروغ در برابر قدرت تکذیب
از زمانی که فضای مجازی گسترش یافته، سرعت انتشار اخبار بسیار بیشتر شده است. سرعت انتشار خبرها در فضای مجازی گاهی جلو پالایش اخبار درست از نادرست را میگیرد و قبل از اینکه خبر مهمی راستیآزمایی شود، با سیلی از خبرهای متعدد بعدی از صدر خبرها پایین میآید. درست است که سیل خبرهای بعد، اهمیت اولیه خبر نادرست را از بین میبرد، اما نمیتوان منکر شد که خبر دروغ در هر حال اثر مخرب خود را میگذارد.
هویت آشکار؛ هویت پنهان!
در سوی دیگر رسانههای مکتوب قرار دارند که با مشکلات متعدد خود دست به گریبان هستند. عمده مشکلات مطبوعات مکتوب به هزینهها ربط دارد. کاغذ و دیگر لوازم چاپ در کنار افزایش هزینه خدمات و البته افت فروش به دلیل تصور عمومی مبنی بر بینیازی از این رسانه، موجب دشواری کار شده است. با این حال سرعت بالای انتشار مطالب در فضای مجازی باعث شده که تشخیص حقیقت از شایعه برای بسیاری از افراد دشوار باشد. در چنین شرایطی است که رسانههای کاغذی همچنان جایگاه و اهمیت ویژهای دارند. یکی از مهمترین تفاوتها و البته ویژگی رسانههای مکتوب این است که فرایند تولید و انتشار خبر به نسبت فضای مجازی طولانیتر و دقیقتر است. اگر در فضای مجازی با یک کلیک میتوان مطلبی را منتشر کرد، در رسانههای مکتوب چنین قابلیتی وجود ندارد و یک خبر یا تحلیل تا بخواهد به مخاطب برسد، راه طولانی باید طی کند. همین طولانی بودن مسیر انتشار به نسبت فضای مجازی سبب میشود که احتمال انتشار تحلیلها و اخبار نادرست یا شایعات کاهش یابد. در مقابل، در فضای مجازی بسیاری از اخبار بدون بررسی کافی و تنها به دلیل جذابیت یا سرعت انتشار بازنشر میشوند. نکته مهم دیگر اولویتهای متفاوت در رسانه مکتوب و فضای مجازی است. در فضای مجازی و یا شبکههای اجتماعی معمولاً رقابت اصلی بر سر انتشار سریعتر اخبار است، حتی اگر اطلاعات هنوز به طور کامل تأیید نشده باشد، اما رسانههای مکتوب زمان بیشتری برای راستیآزمایی و تحلیل اختصاص در اختیار دارند و به همین دلیل میتوانند تحلیلها و اطلاعات قابل اعتمادتر و دقیقتری در اختیار مخاطبان قرار دهند. علاوه بر این، رسانههای مکتوب اغلب فراتر از انتشار صرف خبر عمل میکنند و به تحلیل و بررسی موضوعات میپردازند. آنها تلاش میکنند ریشهها، دلایل و پیامدهای رویدادها را برای مخاطبان توضیح دهند. این نوع نگاه تحلیلی به افراد کمک میکند تا مسائل را بهتر درک کنند و تنها به دانستن تیتر اخبار بسنده نکنند. رسانههای مکتوب مدیرمسئول، سردبیر و نویسندگان مشخصی دارند و در برابر مطالب منتشرشده پاسخگو محسوب میشوند و همین مسأله میتواند اعتماد عمومی را نسبت به این رسانهها افزایش دهد. در حالی که در فضای مجازی، بسیاری از صفحات و کانالها بدون هویت مشخص فعالیت میکنند و مسئولیتی در قبال صحت اطلاعات منتشر شده نمیپذیرند. البته نباید تصور کرد که رسانههای مکتوب همیشه کاملاً بیطرف یا بدون خطا هستند. به بیان دیگر، در هر حال آگاهی مخاطب نسبت به محدودیتها و امکانات رسانه اهمیت دارد.
با گسترش سریع شبکههای اجتماعی و دست به دست شدن خبرها، برخی گروهها و جریانهای سیاسی به این فکر افتادند که از این قابلیت استفاده کنند و تا جایی که میتوانند با انتشار خبرهای دروغ و شایعه، دست به جهتدهی افکار عمومی مخاطبان بزنند. در فضای سیاسی ایران و در طول دو دههای که از گسترش اینترنت و فضای مجازی میگذرد، چه بسیار خبرها که دروغ بودنشان اعلام شده، اما باید بررسی عمیقی صورت گیرد که بعد از انکار شایعه یا دروغ، چه چیزی در ذهن مخاطب مانده؟ خبر دروغ یا تکذیب آن؟ از مهمترین نمونههایی که به شکل شایعه در فضای مجازی منتشر و بعد تکذیب شد، میتوان به موارد متعددی اشاره کرد. در انتخابات ریاستجمهوری سال ۸۸ اخباری منتشر شد مبنی بر اینکه خانواده برخی فرماندهان جنگ از جمله خانواده شهید شیرودی از نامزد خاصی حمایت کردهاند. برخی از این خانوادهها بعداً این اظهارات منتسب به خود را تکذیب و اعلام کردند که چنین مواضعی نگرفتهاند. در مقاطع مختلف، بهویژه در سالهای ۹۸ و ۹۹، در شبکههای اجتماعی و برخی کانالهای تلگرامی شایعاتی منتشر شد مبنی بر اینکه حسن روحانی استعفا داده یا قصد دارد بهزودی از مقام خود کنارهگیری کند. این اخبار با استناد به منابع آگاه یا اطلاعات محرمانه منتشر و به سرعت در فضای مجازی بازنشر میشد. با این حال، هیچگاه چنین استعفایی رخ نداد و مقامات دولتی و سخنگویان رسمی این ادعاها را تکذیب کردند و روحانی تا پایان دوره قانونی ریاستجمهوری خود در سال ۱۴۰۰ در سمت خود باقی ماند. در همین ارتباط بارها اخبار تأیید نشدهای درباره استعفا یا برکناری وزرا، رؤسای سازمانها یا حتی رؤسای جمهور منتشر شده که بعداً تکذیب شدهاند. برای مثال در دولت سیدابراهیم رئیسی چندین بار خبر برکناری برخی وزرا پیش از تصمیم رسمی دولت منتشر شد که برخی از آنها نادرست بودند. برخی پروندههای سیاسی و امنیتی نیز با انتشار اخبار تأیید نشده همراه بودهاند. در سال ۹۶ ادعاهایی توسط کانال آمدنیوز درباره تحت نفوذ قرار داشتن یکی از نزدیکان خانوادهای بلندمرتبه در کشور مطرح شد. اطلاعات بیپایهای که خیلی زود از چند منبع متفاوت تکذیب شد. با این همه سوال اصلی همچنان وجود دارد؛ آنچه که در ذهن مخاطب میماند، کدام است؟ خبر دروغ یا تکذیب آن؟
